Aspecten van het auteursrecht in relatie tot digitale publicaties
Beperkingen op het auteursrecht
Auteursrecht en Archipol
Conclusie
Geraadpleegde bronnen

Op het moment dat een download wordt gemaakt van een website (zoals dat gebeurt voor het Archipol-project met de websites van Nederlandse politieke partijen) wordt in feite een kopie van zo’n website aangemaakt op de ‘eigen’ harde schijf. Dit betekent dat nagegaan moet worden wat de auteursrechtelijke consequenties van zo’n download zijn, en in hoeverre de gekopieerde (d.w.z. gearchiveerde) versie van deze website aan derden aangeboden kan of mag worden.

Openbaarmaking en verveelvoudiging van publicaties in welke vorm dan ook valt onder de Auteurswet (oorspronkelijk opgesteld in 1912). Ook elektronisch publiceren wordt gezien als een vorm van openbaarmaking en verveelvoudiging, en hierop is de Nederlandse Auteurswet van 1912 dus evenzeer van toepassing.

Het auteursrecht stelt de maker in staat (financieel) profijt te trekken uit het werk. De maker kan voorwaarden stellen aan degenen die iets met het werk willen doen. Bij het gebruik maken van auteursrechtelijk beschermde werken spelen twee begrippen een belangrijke rol:

1. verveelvoudigen
2. openbaar maken

Het opslaan in een elektronisch archief van auteursrechtelijk beschermde werken wordt ook beschouwd als een verveelvoudiging die onder het auteursrecht valt. Het downloaden en opslaan van een elektronische publicatie, de opname daarvan op een cd-rom of het printen van een (deel van een) werk zijn alleen mogelijk na toestemming van de rechthebbende. Het beschikbaar stellen aan het publiek van deze publicaties is een vorm van openbaarmaking, en wordt dus op dezelfde manier auteursrechtelijk beschermd.

Een ander aspect is het persoonlijkheidsrecht van de maker. De wet beschermt de ideële belangen van deze maker, waardoor hij zich bijvoorbeeld kan verzetten tegen eventuele aantasting van zijn werk door de exploitanten ervan. Als bij het downloaden van een site nu bijvoorbeeld compressie wordt toegepast, of anderszins wijzigingen in de structuur van het werk worden aangebracht, kan de maker dit opvatten als een inbreuk op zijn persoonlijkheidsrecht.

Ten slotte zijn er twee aspecten die bij het downloaden en archiveren van elektronische publicaties een rol spelen: de naburige rechten en het beeldrecht. De wet op de naburige rechten regelt de rechten van uitvoerende artiesten op vergoeding voor het openbaar maken en verveelvoudigen van hun werk; het beeldrecht doet dit voor beeldend kunstenaars en fotografen.

Het auteursrecht beschermt de rechten van de auteur, maar beschrijft ook uitzonderingen waardoor bibliotheken hun diensten kunnen blijven verlenen zonder de wet te overtreden. Zij mogen in bepaalde gevallen bijvoorbeeld werken kopiëren. Dit principe staat bekend als ‘Beperkingen op het auteursrecht’, en in het buitenland onder de naam fair use. De precieze beperkingen en uitzonderingen verschillen van land tot land.

In 1996 werd door de World Intellectual Property Organization (WIPO) een verdrag opgesteld, waarin onder het motto ‘digital is equal’ wordt gesteld dat de traditionele uitzonderingen en beperkingen ten gunste van bibliotheken in principe behouden kunnen blijven. De uitzonderingen worden echter zeer strikt beschreven, en dienen volgens dit verdrag altijd te worden onderworpen aan de zogeheten drie stappen toets. Uitzonderingen op het auteursrecht zijn slechts toegestaan als er aan de volgende drie voorwaarden is voldaan:

1. er kan slechts afgeweken worden van het auteursrecht in welbepaalde, uitzonderlijke situaties
2. de uitzonderingen mogen geen afbreuk doen aan de normale exploitatie van het werk
3. de uitzonderingen mogen de rechtmatige belangen van de auteur niet schaden.

Op 22 mei 2001 werd een op dit verdrag gebaseerde harmonisatierichtlijn (Richtlijn 2001/29/EG) goedgekeurd in het Europees Parlement. Hoewel de richtlijn nog in de verschillende nationale wetgevingen opgenomen moet worden, stelt de internationale bibliotheekwereld al dat ze de traditionele beperkingen op het auteursrecht ernstig in gevaar zal brengen. Dit vooral vanwege de zeer uitputtende lijst van uitzonderingen (zie voorwaarde nr. 1 hierboven), en vanwege het feit dat men niet verplicht is de uitzonderingen te implementeren.

In artikel 5 van de richtlijn gaat het over deze beperkingen en restricties. Onder punt c van het tweede lid wordt echter gesteld:

[De lidstaten kunnen beperkingen of restricties op het (…) reproductierecht stellen ten aanzien van:]

c. in welbepaalde gevallen, de reproductie door voor het publiek toegankelijke bibliotheken, onderwijsinstellingen of musea, of door archieven die niet het behalen van een direct of indirect economisch of commercieel voordeel nastreven.

Ook de Nederlandse regering blijkt geporteerd te zijn van een dergelijke uitzonderingspositie voor bibliotheken en archieven. In een nota, gedateerd 7 juni 1999, refereert minister van Justitie A.H. Korthals aan een in een eerdere Europese richtlijn al genoemde beperking ‘met het oog op de archivering en conservering door instellingen als bibliotheken en archieven’. Hij stelt: ‘Deze beperking is onomstreden en zal uiteindelijk dus wel deel uitmaken van de richtlijn.’ Later stelt hij voor dat auteursrechthebbenden en archiverende instellingen in dit kader bilaterale afspraken maken.

Naar aanleiding van de recente Europese Richtlijn tenslotte heeft de Federatie van Organisaties op het gebied van Bibliotheek-, Informatie- en Documentatiewezen (FOBID) in mei 2001 een standpuntbepaling gepubliceerd. Onder punt 5: Preservering divers analoog en digitaal auteursrechtelijk beschermd materiaal wordt verwezen naar een kamerbreed gesteunde motie (TK 26108-10) waarin een bepaling werd bepleit in de Nederlandse wetgeving waardoor het de bibliotheken zou worden toegestaan een kopie van auteursrechtelijk beschermd werk te maken omwille van het behoud van materiaal.

Jurisprudentie op het gebied van auteursrecht en internet, met name toegespitst op het voor archivering downloaden van complete websites, is nog praktisch niet aanwezig. Ook dr. Steven Schneider van de SUNY Institute of Technology in Utica/Rome (Verenigde Staten), die zich voor een dergelijk project heeft bezig gehouden met deze problematiek, stelt dat het in het kader van de beperkingen op het auteursrecht is toegestaan websites te downloaden en archiveren voor academische studie. Het beschikbaar stellen van het resultaat voor een breed publiek kan volgens hem echter op problemen stuiten.

Websites van politieke partijen (die de content van het webarchief van Archipol gaan vormen) zijn geen commerciële elektronische publicaties. Dit maakt het voor Archipol in beginsel gemakkelijker een kopie van de website voor archivering te bewaren; immers, het kopiëren ervan levert geen financieel nadeel (inkomstenderving op copyright-gebied) op voor de maker. Bovendien staan de Nederlandse politieke partijen voor zover bekend welwillend tegenover de aanmaak van een dergelijk archief.

Wel bevatten de meeste websites (wetenschappelijke) artikelen van auteurs, foto’s van fotografen, illustraties van tekenaars, geluidsfragmenten et cetera, die alle op die website zijn geplaatst met toestemming van de rechthebbende. Verder is elke site (grafisch) ontworpen door een persoon of instelling die ook auteursrechtelijke aanspraken op (het gebruik van) dat ontwerp kan laten gelden. Hierover moeten met de ‘uitgever’ van de site (m.a.w. de politieke partij) dus duidelijke afspraken gemaakt worden.

Bij het downloaden van websites van politieke partijen zouden dan ook de volgende procedures in acht genomen moeten worden:

1. Toestemming
   Met een beroep op het principe van beperkingen op het auteursrecht wordt de ‘uitgever’ (in casu het bestuur van de politieke partij) gevraagd om toestemming voor het downloaden en opnemen in het archief van (meerdere versies in de tijd van) de website
2. Afspraken
   Met de ‘uitgever’ worden (schriftelijke) afspraken gemaakt over het archiveren van auteursrechtelijk beschermd materiaal binnen de content van deze site (zoals foto’s, illustraties etc.); fotografen en andere leveranciers van materiaal worden voor zover mogelijk ingelicht omtrent het principe van downloaden en archiveren
3. Beperkt toegankelijk
   Het archief wordt alleen toegankelijk gemaakt voor onderwijs- en onderzoekstoepassingen: potentiële gebruikers dienen zich eerst aan te melden en krijgen vervolgens via een username/password-constructie toegang tot het archief.

Aanpassing van de Nederlandse wetgeving aan richtlijn 96/9/EG van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 1996 betreffende de rechtsbescherming van databanken. Eerste Kamer der Staten-Generaal, vergaderjaar 1998-1999, nr. 227b, Kamerstuk 26108 (I), p. 2

Dommering, Egbert: Het auteursrecht en de ICT samenleving van de eenentwintigste eeuw. A&M, maart 2001.
Link: http://www.ivir.nl/Publicaties/dommering/A&M-maart2001.doc

Europese Unie: Richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij. Publicatieblad Nr. L 167, 22/06/2001, p. 10-19

FOBID Juridische Commissie: Standpuntbepaling FOBID inzake wettelijke uitzonderingen voor bibliotheken ter handhaving van hun positie in de informatiemaatschappij. Maart 2001.
Link: http://www.surfbureau.nl/fobid/files/standpuntsbepaling.pdf

Liebaers, Karel, en Paul Nieuwenhuysen: Self-publishing in de wetenschap en de visie van Europa. Informatie Professional, 2001 [5] 6, juni 2001, p. 32-35.

Ministerie van Justitie: Advies auteursrecht en nieuwe media.
Link: http://www.minjust.nl/c_actual/rapport/auteur.htm

Netkwesties: magazine over vrijheid, rechten en regels op internet.
Link: http://www.netkwesties.nl/webgids/internetrecht.html#aut

Vereniging Digitaal Erfgoed Nederland: Auteursrecht in het digitale tijdperk.
Link: http://www.den.nl/thema/auteursrecht.html