'Het geheugen van Nederland verpulvert'. Zo luidde de noodkreet van ruim twintig grote bibliotheken in het voorjaar van 1998. In een advertentie in enkele landelijke dagbladen vroegen deze bibliotheken om honderden miljoenen guldens voor het restaureren, fotograferen en digitaliseren van boeken en kranten. Maar terwijl er reddingsacties op touw worden gezet om dit 'papieren geheugen' voor de toekomst te behouden, verdwijnt tegelijkertijd het 'digitale geheugen'. Met dit laatste wordt hier niet gedoeld op digitale bestanden - waarvoor wat betreft de bewaring meer aandacht is gekomen, zoals de oprichting van het Nederlands Historisch Data Archief aan het einde van de jaren tachtig bewijst - maar op de bouwstenen van het World Wide Web: de websites. Aan het begin van de jaren negentig deed het WWW (dat hier verder als 'web' zal worden aangeduid) zijn intrede, maar voor zover bekend worden nog nergens in de wereld websites systematisch gearchiveerd en ontsloten.^{Zie voetnoot 1} Er is wel hier en daar een bescheiden begin gemaakt met het archiveren van het web, maar dat neemt niet weg dat er reeds een substantieel deel van dit digitale erfgoed verloren is gegaan. En hieraan lijkt voorlopig nog geen einde te komen. 'Internet dreigt een gat in de geschiedschrijving te veroorzaken', aldus Amerikaanse historici op een congres in 1998.^{Zie voetnoot 2} Voor toekomstig onderzoek naar de ontwikkeling van de 'virtuele' wereld van het web en zijn relatie met de 'werkelijke' samenleving, ontbreekt het bronnenmateriaal.
     Het web breidt zich gigantisch snel uit: volgens conservatieve schattingen zouden er elke maand meer dan 20 miljoen pagina's bijkomen. Het aantal sites zou maandelijks met ruim 150.000 toenemen en aan het begin van 2000 73 miljoen hebben bedragen.^{Zie voetnoot 3} Deze fabelachtige groei voltrekt zich ondanks het feit dat ook veel sites weer verdwijnen: de gemiddelde levensduur van een site wordt geschat op 75 dagen. Zij worden vaak maar op één lokatie op het web aangeboden; wanneer de aanbieder er om wat voor reden mee stopt, is de site voor altijd verloren. In dit dynamische proces van opkomst en ondergang vormen de meeste bestaande sites geen statisch rustpunt. Zij veranderen immers voortdurend: een paar seconden na een bezoek aan een site kan deze alweer gewijzigd zijn, doordat de aanbieder informatie heeft toegevoegd, of een bezoeker een bericht heeft achtergelaten.

Nederlandse politieke partijen op het web

Pantha rhei, zou men in navolging van de Griekse filosoof Heraclitus uit de zesde eeuw voor Christus kunnen zeggen. Ook op het web stroomt alles en is alles aan voortdurende verandering onderhevig. Dat geldt ook voor de websites van politieke partijen. Politieke partijen waren redelijk vroeg op het web te vinden. In januari 1994 was GroenLinks de eerste die met een website begon.^{Zie voetnoot 4} In een beweging van links naar rechts volgden de andere partijen: de PvdA in november 1994, D66 en het CDA medio 1995, en de VVD in het voorjaar van 1997. Hekkensluiter was de SGP in de herfst van 2000. Sinds het begin van hun aanwezigheid op het web hebben de meeste partijen al twee, drie keer hun site compleet gerestyled. Van deze oudere versies is momenteel niets meer over. De eerste stappen van de Nederlandse politieke partijen op het web zijn dan ook niet meer digitaal te reconstrueren.^{Zie voetnoot 5}
    Aan de vooravond van de Tweede-Kamerverkiezingen van mei 1998 hadden alle partijen - behalve de SGP - een site. Veel aanloop hadden zij niet tijdens de verkiezingscampagne. Naar schatting bezochten maximaal 100.000 personen de maand voor de stembusdag een partijsite.^{Zie voetnoot 6} In de toekomst zullen de sites echter ongetwijfeld belangrijker worden voor partijen. Omdat leden en kiezers in toenemende mate toegang krijgen tot internet, zullen de sites een steeds grotere rol gaan spelen in de informatievoorziening aan de achterban. Dit blijkt nu bijvoorbeeld al uit de veranderende inhoud van de partijbladen. Deze ontwikkelen zich meer tot magazines, waarin niet langer de wat saaie partijorganisatorische informatie wordt vermeld (spreekbeurten, agenda's van partijbijeenkomsten en dergelijke). Deze gegevens worden tegenwoordig op de partijsite gezet.
    Hoewel de meeste sites hedentendage nogal top down gericht zijn, dus vooral bedoeld om informatie te verspreiden, mag verwacht worden dat het interactieve aspect de komende tijd ook meer gewicht zal gaan krijgen.^{Zie voetnoot 7} In een tijd waarin partijen grote moeite hebben om op traditionele wijze leden aan zich te binden en deze te activeren (het ledental van de grote partijen - PvdA, CDA, VVD en D66 - loopt immers hard terug), zouden digitale vormen van participatie wel eens nieuwe mogelijkheden kunnen bieden (zonder dit nu meteen als hèt panacee te willen zien). Het CDA bijvoorbeeld speelt hierop in bij de opstelling van het program voor de Tweede-Kamerverkiezingen van 2002, door sitebezoekers in de gelegenheid te stellen hieraan een bijdrage te leveren. Er is dus alle reden om de digitale presentatie van partijen te documenteren of - zo men wil - te archiveren, net zoals dat bij de gedrukte publicaties gebeurt. Onderzoekers van velerlei discipline (historici, sociologen, politicologen, communicatiewetenschappers) en journalisten zullen hiermee hun voordeel kunnen doen.

Archiveringsproject partijsites

Omdat partijsites vroeger of later in het niets dreigen te verdwijnen, is het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (DNPP) in 2000 samen met de Universiteitsbibliotheek van de Rijksuniversiteit Groningen begonnen met de voorbereiding van hun archivering. Dit project wordt mede gefinancierd door de Rijksuniversiteit Groningen en de stuurgroep Innovatie Wetenschappelijke Informatievoorziening (IWI). Het gaat hier in de eerste plaats om de sites van de in de Staten-Generaal vertegenwoordigde partijen (en die van hun neveninstellingen - vooral de jongerenorganisaties), maar ook om de partijen die niet in het parlement zitting hebben. Onderzoek naar deze laatste categorie is interessant, omdat wel wordt beweerd dat het web door de lage kosten die aan een site verbonden zijn, de verschillen tussen de gevestigde partijen en nieuwkomers zou verkleinen.^{Zie voetnoot 8} In een later stadium komen de sites van provinciale partijen in aanmerking, en die van landelijke politici. Van deze laatste categorie zijn er overigens nog niet zoveel; opvallend is wel dat nogal wat Europarlementarirs, die relatief ver van huis opereren, al wel enige tijd de voordelen van een eigen website inzien.^{Zie voetnoot 9}
    Voordat nader wordt ingegaan op enkele technische en juridische aspecten van het archiveringsproject van het DNPP, zal eerst een globaal overzicht worden gegeven van min of meer vergelijkbare initiatieven elders.

Internationale initiatieven tot het achiveren van het web

In het midden van de jaren negentig begon men hier en daar na te denken over het downloaden en bewaren van websites. Het meest grootschalige project werd ontwikkeld door de Amerikaanse computerprogrammeur Brewster Kahle. Hij is de oprichter van het in San Francisco gevestigde, zogeheten 'Internet Archive', dat officieel sinds de zomer van 1996 - zoals de naam al aangeeft - het internet archiveert: van nieuwsgroepen tot homepages. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van web crawling robots: programma's die via externe links van sites andere sites opzoeken en ze allemaal in hun geheel downloaden. Op deze wijze wordt een momentopname van het internet gemaakt. In september 2000 had het circa een miljard ongespecificeerde webpagina's verzameld en ongeveer 16 miljoen nieuwsberichten - overwegend html-bestanden overigens.^{Zie voetnoot 10} In dezelfde tijd werd ook in Australië een eerste bescheiden aanzet gegeven tot het bewaren van websites, in het kader van het door de National Library opgezette project Pandora (Preserving and Accessing Networked Documentary Resources in Australia). Belangrijk geachte Australische on-line publicaties worden in het kader van Pandora gearchiveerd. Onder meer worden enkele websites van Australische politieke partijen bewaard.^{Zie voetnoot 11} De Koninklijke Bibliotheek van Zweden begon in 1997 met het zogeheten 'The Kulturarw³ Project'. Doel is zoveel mogelijk te archiveren van het Zweedse deel van internet, dat wil zeggen alle url's met de extensie se. Hiervan zijn sindsdien enkele snap-shots gemaakt, momentopnames waarbij in totaal ongeveer 56.000 websites zijn gearchiveerd. Het digitale archief is nog niet voor het publiek toegankelijk.^{Zie voetnoot 12} Het Zweedse project heeft inmiddels bij de Nationale Bibliotheek in Finland navolging gevonden.
    In Nederland richten twee instanties zich op de archivering van delen van het internet. De Koninklijke Bibliotheek is begonnen met de inrichting van het Depot van Nederlandse Elektronische Publicaties (DNEP). Hierin zullen naast off line digitale publicaties als cd-roms in de toekomst ook on line publicaties als elektronische tijdschriften, boeken en artikelen worden opgenomen. Het Nederland Uitgeversverbond heeft inmiddels ingestemd met een regeling waarbij deze publicaties bij het DNEP worden gedeponeerd. Verder kunnen ook bepaalde webdocumenten worden ondergebracht in het Depot; complete sites worden niet verzameld, noch archieven van discussielijsten.^{Zie voetnoot 13} Voor dat laatste heeft het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) grote belangstelling. Actiegroepen en sociale bewegingen ontdekten al vroeg het internet als een goedkope en effectieve manier om hun standpunten te verspreiden en steun te mobiliseren. Zoals het IISG vroeger de pamfletten en brochures van deze groeperingen verzamelde, collectioneert het Instituut nu hun berichten in nieuwsgroepen. In 1995 werd onder de naam 'Occasio' begonnen met het archiveren van bijna duizend internet-nieuwsgroepen van de Association for Progressive Communications. Het archief, dat onder meer veel materiaal bevat over de burgeroorlogen in het voormalige Joegoslavië en de opstand tegen Soeharto in Indonesië, telde begin 2000 ongeveer een miljoen berichten.^{Zie voetnoot 14}
    Hoewel er dus meer aandacht voor het probleem komt, is het duidelijk dat de archivering van websites nog in de kinderschoenen staat. De hierboven vermelde projecten verkeren alle feitelijk nog min of meer in een beginstadium. Bovendien richt geen van hen zich in het bijzonder op de archivering van websites, behalve het Zweedse. Dit project kent echter een aantal nadelen. Allereerst is het nogal grofmazig opgezet: het beoogt slechts één of twee keer per jaar zoveel mogelijk sites te archiveren. Hierdoor gaat er in de tussentijd alsnog veel informatie van belangrijke sites verloren. Daarnaast vindt er geen inhoudelijke ontsluiting plaats van het opgeslagen materiaal. Dit laatste is evenmin het geval met de door het Internet Archive gearchiveerde sites.

Mogelijkheden en moeilijkheden van het webarchiveren

In tegenstelling tot de Amerikaanse en Zweedse initiatieven richt het archiveringsproject van het DNPP zich op een specifieke, beperkte categorie websites. In het kort worden hieronder enkele aspecten van het archiveringsproject beschreven.
    Het archiveringsproject verkeert nog in zijn beginfase. Uitgangspunt ervan is dat de sites op geautomatiseerde, arbeidsextensieve wijze worden gedownload, opgeslagen en bewaard, gecatalogiseerd en toegankelijk gemaakt. Aan de hand van reeds gearchiveerde partijsites wordt momenteel nagegaan in welke mate deze veranderen (uitgedrukt in een percentage van de totale omvang). Afhankelijk van de uitkomsten van dit onderzoek wordt de archiveringsstandaard bepaald. Daarbij zijn twee 'ideale' opties denkbaar: frequente integrale archivering van de websites versus continue archivering van alle mutaties. In het ene geval wordt op gezette tijden een site in zijn geheel gedownload; in het andere worden alle mutaties van een eenmaal gedownloade site doorlopend gekopieerd en weggeschreven in een logfile. Vanzelfsprekend zijn er allerlei tussenvarianten mogelijk.
    De korte levensduur van soft- en hardware zal in de toekomst leiden tot problemen bij de opslag, het beheer en de beschikbaarstelling van de gearchiveerde sites. Ook wanneer de apparatuur, de programma's en de opslagformaten van tekst, audio- en videomateriaal verouderd zijn, moeten de gearchiveerde sites raadpleegbaar blijven. Dit betekent dat de digitale archieven periodiek moeten worden overgezet en geconverteerd naar een nieuwe generatie informatiedragers en soft- en hardwaresystemen. Of dit alles kan gebeuren zonder dat de authenticiteit of integriteit van de digitale documenten (enigszins) aangetast wordt, is gezien de huidige stand van de techniek twijfelachtig.^{Zie voetnoot 15}
    Het is overigens zeer de vraag of de in het digitale archief opgenomen websites en de verschillende versies via het web voor raadpleging en onderzoek kunnen worden aangeboden. Het archiveren van digitale bestanden impliceert per definitie kopiëren. Dit leidt automatisch tot het probleem van het auteursrecht. Een aantal politieke partijen heeft desgevraagd laten weten graag medewerking te verlenen aan dit archiveringsproject. Hoe belangrijk dit fiat ook is, toch zal ook moeten worden nagegaan in hoeverre er andere rechthebbenden zijn die toestemming moeten geven. Een website is immers een op een geheel eigen wijze vorm gegeven verzameling digitale bestanden (bestaande uit tekst-, audio- of beeldmateriaal), waarop allerlei rechten kunnen liggen. Deze problematiek zal ertoe kunnen leiden dat de kopieën in het webarchief niet standaard on line worden aangeboden.^{Zie voetnoot 16}

Slot

In 1996 verscheen in de Verenigde Staten het rapport Preserving Digital Information van de Commission on Preservation and Access en the Research Libraries Group. Hierin werd ervoor gepleit een decentraal netwerk op te zetten van digitale archieven, die de collectionering van digitale objecten als bijvoorbeeld websites, hun bewaring en beschikbaarstelling als taak hebben. Het rapport benadrukte het belang van een decentrale opzet, want 'a distributed structure... places archival responsibility with those who presumably care most about and have the greatest understanding of the value of particular digital information objects'.^{Zie voetnoot 17}
    Het archiveringsproject van het DNPP past geheel in deze visie. Gezien zijn doelstelling en inhoudelijke kennis ligt het voor de hand dat het DNPP zich over de websites van de Nederlandse politieke partijen ontfermt. Het aandeel van het DNPP in het vastleggen en bewaren van het web voor de toekomst is hiermee zeer bescheiden; wel levert het een grote bijdrage aan de archivering van de virtuele politieke cultuur van Nederland.